است اگر چه فعل مطابق با واقع نباشد و مصلحتى بر آن مترتب نشود و تجرّى و بىموالاتى هم قبحش از لحاظ فاعل است و لو اينكه فعل بر خلاف واقع نبوده و داراى مصلحت باشد . وجه پنجم - حسن و قبح بعضى از چيزها عقلى است مانند حسن اكثر صفات حميده و قبح اكثر صفات رذيله و حسن و قبح برخى از آنها شرعى است ، به اين معنى كه عقل پى بحسن يا قبح آنها نبرده و تنها از نظر امر يا نهى شارع است كه حسن يا قبح آنها فهميده مىشود مانند بسيارى از امور تعبدى . مصلحت و مفسده چيست ؟ مصلحت و مفسده عبارت از فوائد يا ضررهائى است كه بر فعل مترتب مىشود كه از آن به علت غائى تعبير ميكنند و در تصور مقدم و در وجود مؤخر است ، مثلا فائدهء كه بر ساختن تخت يا صندلى مترتب مىشود كه عبارت از نشستن روى آن باشد مصلحت اين فعل است و تصور آن بر فعل مقدم است ، زيرا نجار اول فائده آن را در نظر ميگيرد و سپس بساختن آن اقدام مىكند ولى وجود آن بعد از فعل محقق مىشود ، زيرا پس از آنكه ساخته شد بر روى آن مىنشينند . آيا حسن و قبح افعال عقلى است - اماميه و معتزله ميگويند : افعالى كه از طرف شارع نسبت به آنها امر يا نهى وارد شده است از سه قسم بيرون نيست : اول - مستقلات عقليه ، - يعنى - افعالى كه عقل مستقلا حسن يا قبح آنها را درك مىكند اگر چه از طرف شرع حكمى در باره آنها نرسيده باشد مانند حسن احسان و قبح و ظلم . دوم - امورى است كه عقل بعد از بيان شرع حسن يا قبح آن را درك مىكند مانند حسن اقاله و قبح ربا . سوم - امور تعبدى ، كه كاشف حسن يا قبح آنها امر يا نهى شارع است مانند حسن روزه آخر ماه رمضان و قبح روزه اول ماه شوال .